L'argomento Laboratorio Genealogia Scritti Banca dati Immagini storiche Interventi

La vita, un tempo, a Borgotaro

 

Proverbi, similitudini e modi di dire del dialetto borgotarese (Parte 1)

Questo libro, pubblicato nel 1988, è ormai esaurito. E' probabile che ne prepari una nuova edizione, considerato che da allora ho raccolto tanto altro materiale. Vedremo.

***

            

 

 

 

            Son burgh'zan dal sasu

afferma convinto chi crede che la sua famiglia sia nata con il primo sasso del Borgo.

            L'à b'vü l'aqua d' Tarödi

            U gh'à misu l' radiz'

Si dice invece di chi, pur non essendo "dal sasu", non si muove più dal Borgo.

 

Un proverbio toscano dice: - Ne uccide più la lingua che la spada. Ed invero quando si tratta di rimarcare alcuni difetti del prossimo, i Borghigiani non hanno la mano tanto leggera.

Così di uno che spende...e spande si dice:

            U s'è mangià al côtu e al crüdu

            L'à mangià al frütu e al capital'

            U gh'à l' sacôs' buz'

            Tanti u in pia, tanti u in spèinda

            L'à mangià al v'delu in côrpu a la vaca

            U gh'à l' man büz'

            U s'è mangia fèin l' bragh'

 

D'altra parte...

            Ogni ca' a gh'à la sô cruza

            O mant'gnilu o masalu

            L'è meju pèrd'lu che truvalu

 

Per contro quelli che di spendere non sono proprio capaci.   

            U fa la figüra dal piöciu

            L'è tirà cum la pela d' tambüru

            U va a marcia Murèli

            U p'l'ré al piöciu p'r vèind' la pela

            U v'ndré anca sô mar'

            L'è un caga st'cchi

            U s' fa lez' la vita.

           

Di uno che non s'affanna troppo sul lavoro.

            Quand'u va para cu vegna

            B'zogna tugagh' al tèimpu

            U bata la fiaca

            U gh'a la nôna

            L'è un tira tardi

            L'è un pôza pian

            U camèina insima a jöv'

            U s' grata la pansa

            L'è un fadighèin

            U n' fa una piga.

 

Oppure se non capisce al volo o è un poco addormentato...

            U capisa Ruma p'r tuma

            U n' sa né d' mi né d' ti

            U pôrta la pita al galu

            U n' sa fa un o col bicer'

            U dorma cum'un such'ttu

            U sta a s'ntì l'èrba ch' cr'ssa

            U capisa sez p'r sèt'

            U dôrma da pé

            L'à fatu la scupèrta d' Marinelu

 

Ci sono poi quelli che sostano troppo a tavola

            U gh'à jöci pü grandi d'la buca

            Diu t' sarva la vista ch' l'ap'titu u n' manca

            U bèiva cum'un siciar'

            L'è un d'zguv'rnà

            L'è pièin cum'un övu

            L'à ciapà un'imbastida

            L'à ciapà la baza

            Gh'è v'gnì la sarmaza

            L'à arsà tropu al gum'du

            U s'è impumà

            U ciapa jandan-n'

            L'è andà in gaton

            Biancu e rusu port'm' a ca'

            L'à fatu i purséi

            U tra zü cum'un siciar'

            L'à ciapà una cuga.

 

C'è poi chi, spesso, si caccia nei guai.

        U j'a va a s'rcà col lant'rnèin

        U s' n'acurz'rà in t'al pisà

        U va a s'rcà al fr'ddu p'r'al letu

        L'à truvà culu d'la furmaja

 

E c'è anche chi vuol darsi dell'importanza ma...

        U gh'à al vangh'ttu d' dré a la porta

        L'à mangià d'la gran pulèinta

        U para un sabion

        L'è un piöciu armisu

        L'è un paisan v'stì da la festa

        L'è un bülu tridu

        U gh'à un b'ccu d' fèru

        U gh' fa drèintu

 

Quando i desideri vanno oltre le proprie possibilità...

        L'è miga pan pr'i sô dèinti

        L'à fatu al pasu pü longu d'la gamba.

 

Quando qualche cosa ci pesa e ci opprime

        U gh' ruzia al cör'

 

Se il tempo non è bello...

        Tèimpu da luvi

        Tèimpu da bal'tti

 

Se il freddo si  fa sentire...

        U gh'à i pich'tti

        U bata l'bruch'tt'

 

Per una pioggia intensa

        A ve ch' Diu la manda

        Vegna un'aqua a sic'

 

La quantità di neve caduta viene spesso rapportata alle parti del corpo.

        N'è v'gnì un znociu

        N'è v'gnì una gamba

        N'è v'gnì un cü

 

Generalmente non si parlava, nel passato, della morte di qualcuno. E' uno dei tanti tabù del dialetto. Così i vecchi per parlare del decesso di qualcuno usavano dei giri di parole.

        L'à tirà i scapèin

        L'è andà ai tri purton

        L'è andà da Vantèin

        I l'àn purtà al Campusantu

        L'è andà duv' gh'è i pü tanti

        L'è andà d'là

 

Per una morte dovuta ad incidente

        L'à fatu la fèin dal ratu

        U gh'à lasà l' p'nn'

 

Per una morte lenta

        U s'è zmursà cum'una candèila

 

Per una malattia grave o anche per qualcosa che difficilmente potrà avverarsi

        N' gh'è d' Santi ch' tegna

        N'al salva gnan pü Braga

        L'è pü d'là ch' d' sa

        U gh'à un pe in t'la fosa

 

Quando invece le cose vanno bene...

        Tèimpu d' Diu seguita

 

A volte non dispiace che a qualcuno le cose vadano male.

U gh' là in t'al chichèin

 

In occasione di un grande spavento od emozione

        N' gh' pasava gnan pü una gucia

        Gh'è v'gnì l' pulgatèin'

        Gh'è v'gnì la pela d'oca

 

Di due amici inseparabili si dice che:

        Jèin tütu cü e pataja

 

Di una persona non sempre disponibile e un po' musona...

        U n'è mai d' loina

        U n'è mai d' stagion

        U gh'à la loina d' travèrsu

        U fa al casö

        L'à fatu al p'ttu

        L'è un guarda basu

        L'è una lüma surda

 

Ma che dire di uno che si rivela tutt'altro di ciò che sembrava?

        Gh'avré datu al Signur' in man

        U vö fam' cr'dd' ch'al Signur' l'è mortu dal fr'ddu, ch' l'era al padron d'la ligna

        Gh'avré misu l' man in t'al fögu

 

Ci sono poi tipi severi, capaci di comandare e farsi rispettare

        U drisa i göbi

        U gh'à al cör' d' sasu

        U gh'à fatu un cü cuzì

        U gh'à la pela düra

        U gh'à al pèin in t'al stumgu

        Gh' sata la musca al nazu

        U t' fa andà a bach'tta

        U n' gh'in manca vüna

        L'è un tocu grosu

        U n' gh'la manda miga a dì

        U l'à l'và sü da tèra

        U gh' fa v'dd' la stria

        U s' l'è ligà ar didu

        U l'à tratà cum' una pesa da pe

        U gh' fa la vaca adosu

 

Ma c'è anche chi, meno fortunato...

        L'è un povru cristu

        L'à fatu un büzu in t' l'aqua

        L'è nüdu nadu

        U bala in t'al man'gu

        U conta cum trich' e b'rlich'

        U para al Signur' in cruza

        U gh'à ancura la candèila al nazu

        L'è cum la frana d' Costagüsèina

        U n' gh'à gnan un da dü da fa balà una simia

        L'è tridu cum la büla

        U l'à ciapà in tal s'dz'

        U s' lasa m'tt' i pe in t'la pansa

        Gh'è r'stà jöci da pianz'

        U va avanti cum'i gamb'ri

        L'à fatu un bèl co d' cavì

       U gh'à gnan un francu da fa balà l'ursu

        U n' vala un da dü

        U in fa d'la fisa

        U conta cum'al dü d' cup'

        U vala menu d'un cavürèin

        La v'ndù al cü p'r cumprà l' bragh'

        L'è furtünà cum'i can in Ceza

        U n'à ciapà un longu e un cürtu

        L'è cum' un p'ssu föra dl'aqua

        L'à ciapà sü

        I gh' van tüt' stort'

        L'à mangià i t'tèin a so mar'

 

Per uno che non vuol crescere...

        L'è atu un badaciu

        U cr'ssa cum la nèiva al su

        L'è tütu vuz' e p'nn'

 

Ma non bisogna perdere la speranza...

        Tèimpu e paja, madürisa anca i nespri

 

Di uno fortunato si dice che:

        U gh'à la bisa in sacosa

        U gh'à avü un bèl cü

        Tüti i sasi i van al mazer'

        U pö pisà in t'al letu e di ch' l'à südà

 

Chi si trova in difficoltà

        U s' n'acurz'rà in t'al pisà

        U gh'à da cagà sutì

        U s'è pisà adosu

        Gh' n'è sèimpr' vüna fr'sca

        L'è tra l'üsu e l'asa

        U s'è pià una bèla gata da p'là

        L'à truvà pan pr'i so dèinti

 

Chi l'ha scampata..

        U gh'à misu una pesa

 

Quando si promette una ricompensa in vista di un favore...

        N' m' t'gn'rò miga l' man

 

Alla ragazza abbandonata, il fidanzato...

        U gh'à datu ar viulon

 

Per mandare a quel paese certe persone...

        Va a dà via al cü

        Va in t'la furca

        Va a letu e quat't' sü bèin

        Bunanot' sunadur'

        Bunanot' Pulisa

        Pit sü al dü e vatn' via

        Bunanot' sartur'

        Pit sü al dü e vatn' a ca

 

Spesso l'imprecazione raggiunge toni esagerati

 

        Ch' t' v'gnis' un culpu

        Ch' t' v'gnisì' un culer'

        Ch' t' v'gnis' la pavia

 

...ma anche blandi...

        Ch' t' v'gnis un po' d' bèin

 

In occasione di un esborso ritenuto ingiusto o esagerato...

        Chi t' vaghi in tant' m'd'zèin'

 

Per chiedere un pagamento immediato

        Chi gh'è al mortu e chi s' canta

 

Se uno vuol farci credere l'impossibile

        Suma miga pü al tèimpu di ninö

 

Come esortazione a mantenere un segreto...

        Ch' la sapia gnan l'aria!

        Aqua in buca!

 

Chi cambia casa...

        Fa San Martèin

 

I Borghigiani vanno a prestito di termini anche fuori dalle mura.

        Mortu un Papa s'in fa un atru

        Jèin cum'i ladri d' Pisa

        Chi va a Sarzan-na pèrda la scran-na

        I s'la dan da Ponsiu a Pilatu

        L'è pasà a Napulion ch'u gh'ava i spron d'oru

        L'à scuvert'u l'America

        L'è da mandà a Culurnu

        Suma miga ai tèimpi d' Carlu Cud'ga

        Veciu cum'al can d' San Rocu

        S' n' l'è Ruma l'è tuma

        L'è un Can d'la Scala

        U n'à fatu pü che Carlu in Fransa

 

            (Fine Parte 1 continua...)

Torna all'home page            Torna a pubblicazioni          Torna a dialetto      Vai a Proverbi Parte 2